Хүүхдийнхээ сэтгэцийн эрүүл мэндийн талаар хэзээнээс санаа тавих хэрэгтэй вэ? Хэрхэн гэр бүлийнхээ сэтгэцийн эрүүл мэндийг эерэгээр дэмжих вэ? Сэтгэл судлаач, хүүхэд хөгжлийн мэргэжилтэн доктор Лиза Дамоуртой ярилцаж дараах асуултуудад хариу авлаа.

Хүүхдийнхээ сэтгэцийн эрүүл мэндийг хэрхэн хамгаалах вэ?

Аав, ээжүүд шинэ хүнтэй болох нь маш хариуцлагатай том ажил төдийгүй энэ үед тэд олон төрлийн сэтгэл хөдлөлийг мэдэрдэг. Энэ үед аав ээж та баярлан хөөрч, бас сэтгэлээр унаж, тэвдэж, ядарч сандрах нь олонтаа. Гэхдээ та санаа зовж сандрах хэрэггүй, энэ бол хэвийн, байх л зүйл.

Аав, ээж болсноор сэтгэл санааны ямар өөрчлөлтүүдийг мэдэрч болох вэ?

Аав, ээж болсноор таны амьдралын олон зүйл өөрчлөгдөнө. Магадгүй таны өдөр тутмын амьдралын бүх зүйл өөрчлөгдөнө. Хүмүүс аливаа шинэ нөхцөл байдалд дасан зохицохын тулд стрессдэж хямардгийг бид сайн мэднэ. Хүүхэдтэй болох нь таны хувьд цоо шинэ нөхцөл байдал юм. Тиймээс та стрессдэж хямарч болно. Ямар нэгэн муу зүйл болсондоо биш л дээ. Энэ бол аав, ээж бүхэнд тохиолддог зүйл. Та аажмаар шинэ нөхцөл байдал, шинэ хүндээ дасаж бүх зүйл өмнөхөөсөө илүү хялбар болно.

Хүү, охиныхоо сэтгэцийн эрүүл мэндийг хэзээнээс хамгаалж эхлэх вэ?

Шинэ хүн мэндэлсэн тэр цагаас та түүний сэтгэцийн эрүүл мэндийг хамгаалж эхэлнэ. Хүүхэд ээж, ааваараа хайрлуулж, тэднээс аюулгүй байдлыг мэдэрч, суралцдаг. Та хүүхэдтэйгээ халуун дотноор харилцаж, тэднийг хамгаалж, таагүй үед нь тайтгаруулж, хорвоо ертөнцийг таньж мэдэхэд нь тусалснаар насан туршийнх нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн сайн сайхан эх суурийг тавина.

Стресс бухимдал нь хүүхдийн сэтгэлийн хөдөлгөөнд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Хүүхдийн хэрэгцээг үл хайхарч орхигдуулах үед тэд тавгүйрхэн бухимдаж, стрессийн хариу үйлдэл нь идэвхжиж эхэлдэг. Энэ үед аав, ээжүүд хүүхдээ тайвшруулах үүрэгтэй. Стрессийн хариу үйлдэл намжиж бүх зүйл хэвийн болоход хүүхэд хүрээлэн буй орчныг аюулгүй, итгэж болох найдвартай гэдгийг ойлгодог. Гэхдээ зарим хүүхдийн тухайд өөр байж болно. Тэд тайвшрах, аюулгүй байдлыг мэдрэх сэтгэл санааны дэмжлэг авч чаддаггүйн улмаас байнга бухимдан тавгүйрхэнэ. Дэргэд нь өөрийг нь хайрлах насанд хүрэгчид байхгүй гэдгийг хүүхэд мэдрэх нь хожмын сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудал үүсэх шалтгаан болдог.
Хэрвээ би өөрөө хайрлуулж өсөөгүй бол хүүхдээ хэрхэн хайрлах вэ?

Аав, ээж болно гэдэг нь амар зүйл биш. Үүнд хүн бүр суралцах хэрэгтэй болдог. Хэрвээ бид хичээвэл энэхүү хариуцлагатай үүргийг маш сайн биелүүлж чадна. Шинэхэн аав, ээжүүд олон зүйлийг анхаарч суралцах хэрэгтэй болно. Таны хүүхдэдээ өгч чадах, бас та өөрөө хүүхэд байхдаа хүсэж, хүлээж байсан бүхнээ хүүхдэдээ зориулаарай. Та бяцхан хүү, охиныхоо юу хүсэж байгааг анхааран ажиглаж үйлдэл бүрд нь хариулаарай. Тэдний хүсэл хэрэгцээг хангаж, халуун дотно хайрыг мэдрүүлээрэй. Хүүхэд бүрийн амьдрал гэрэл гэгээтэй, сайн сайхан эхлэх учиртай.

Гэр бүлдээ сэтгэцийн эрүүл мэндийн таатай орчныг хэрхэн бүрдүүлэх вэ?

Олон жилийн судалгааны үр дүнд хүүхдэд хоёр зүйл хамгийн чухал, хэрэгтэй гэдгийг тодорхойлжээ. Хүүхэд гэр бүлийн гишүүдээс халуун дотно, урьдчилан таамаглаж болох харилцааг хүсдэг. Хүүхэд аав ээжээсээ юу хүсэн хүлээхээ мэддэг байх нь чухал. Хүүхэдтэй тодорхой бүтэцтэй, ойлгомжтой байдлаар харилцаарай. Харилцааны халуун дотно уур амьсгал бүрдүүлэхийн тулд хүүхдээ баяр баясгалантайгаар хайрла, хүүхэдтэйгээ тогло, түүнтэй ярилц, түүнийг тэвэр. Эдгээр зүйлсийг хийснээр таны хүүхэд баяр хөөртэй байх төдийгүй та өөрөө ч аз жаргалыг мэдэрч хүү, охинтойгоо улам нандин холбоотой болно.

Уурлах, гуниглах зэрэг сэтгэл хөдлөлөө хүүхдэдээ харуулж болох уу?

Та хүүхдийнхээ анхны багш нь тул хүү, охин тань сэтгэл хөдлөлийн талаарх бүхий л зүйлийг танаас суралцана. Хэрвээ та ямар нэгэн мэдрэмж тэр дундаа сэтгэл эмзэглүүлсэн мэдрэмжээ илэрхийлэх бол илэн далангүй боловч хүүхдэдээ айдас түгшүүр төрүүлэхгүйгээр хэрхэн зөв илэрхийлэх тухай бодох хэрэгтэй. Ийм үед та цэвэр агаарт алхах, бусдаас тусламж хүсэх зэргээр өөрийн хүнд хэцүү, таагүй мэдрэмжийг хэрхэн даван туулж байгаагаа хүүхдэдээ харуулж үлгэрлэх хэрэгтэй. Нэг зүйлийг мартаж болохгүй. Хүн сэтгэцийн хувьд эрүүл байна гэдэг нь байнга тайван, аз жаргалтай байна гэсэн үг биш. Харин тухайн нөхцөл байдалд тохирсон сэтгэл хөдлөлөө мэдэрч ойлгон түүнийгээ зохистойгоор даван туулах явдал юм.
Сэтгэл санаа тавгүй үедээ юу хийх ёстой вэ?

Сэтгэл санааны таагүй байдал, стресс бухимдлыг даван туулах зарим аргуудаас хуваалцъя.

Хэрвээ таны сэтгэл санаа тавгүй байгаа бол тодорхой аргуудыг хэрэглэх нь зүйтэй. Олон арга бий. Юуны түрүүнд та дотно хүмүүсээсээ дэмжлэг авч болно. Хүн бүрт өөрийг нь дэмждэг, сонсдог дотно хүн буюу хамт олон хэрэгтэй байдаг. Сэтгэл санааны таагүй байдал, стрессээс ангижрах өөр нэг арга бол өөрийн дуртай зүйлээ хийх. Өөр зүйлд анхаарлаа хандуулснаар бид сэтгэл санааны амар амгаланг мэдэрнэ. Та дуртай номоо унших эсвэл дотны хүнтэйгээ цагийг өнгөрүүлж болно. Таныг зовоож буй зүйлээс өөрийгөө хөндийрүүлэх нь чухал. Энэ нь танд хүч чадлаа сэлбэж тайвшрахад тусална. Эцэст нь сэтгэл санаа тавгүй стресс, бухимдалтай үедээ өөртөө анхаарал тавихын тулд сайн хооллож, унтаж амарч, өөрт тохирсон дасгал хөдөлгөөнийг хийх нь нэн чухал. Эдгээр зүйлсийг хийх нь таны өөрийн болон хүү, охины тань эрүүл мэндэд тустай.